niedziela, 9 września 2012

ZBIERAJĄC METEORYTY... (10)


VIII – Kratery meteorytowe.

Tylko kilka stosunkowo największych meteorytów wyryło kratery meteorytowe. Aby wybić krater meteorytowy, meteoryt musi być duży, gęsty i musi mieć odpowiednią prędkość i kąt spadku.[1]
Większość meteorów wyparowuje lub fragmentuje się w czasie przelotu przez atmosferę lub impaktu[2], co spowodowane jest ich wysoką energią kinetyczną. Te, które przetrwają i wybija krater często wyparowują lub fragmentują się już po impakcie. Szczątki meteorytów są znajdowane na wielkiej przestrzeni wokół kraterów poimpaktowych.
Na Ziemi znamy około 60 astroblemów[3], z czego 12 znajduje się w Australii.
Kratery meteorytowe w Henbury – razem 13 kraterów – znajdujące się na południowy-zachód od Alice Springs są najbardziej znanymi astroblemami w Australii. Największy z nich mierzy 200 m średnicy i ma 18 m głębokości. Wydobyto z niego wiele odłamków żelaza meteorytowego, z których największy miał masę 132 kg.
Krater Wolf Creek w Australii Zachodniej  jest drugim z największych dobrze zachowanych astroblemów na świecie. Został on odkryty w 1947 roku i mierzy 840 m średnicy. [8]
Czasami meteoryty eksplodują w atmosferze, co powoduje deszcz ognistych brył. Meteoryt Sichote-Aliński z 1947 roku eksplodował ponad górami Sichote-Alin w ówczesnym Związku Radzieckim[4] i dzięki temu powstało 106 kraterów poimpaktowych, z których największy ma 28 m średnicy. Znaleziono 23.000 kg odłamków tego meteorytu.
Kilka innych wielkich kraterów uderzeniowych odnotowano na świecie. Astroblem Vrediford Dome w RPA mierzy 39 km średnicy. Przy meksykańskim półwyspie Jukatan odkryto formację poimpaktową o średnicy 300 km.[5] Większa część tego krateru leży na dnie morza, zaś datowanie wskazuje na to, że powstał on 64,8 mln lat temu. To właśnie wtedy doszło do zagłady 75% ziemskich form życia – w tym dinozaurów – co spowodowane było spadkiem meteorytu czy komety, a co gwałtownie zmieniło klimat Ziemi i wyginęło wiele gatunków zwierząt i roślin.[6]
W Australii możemy znaleźć pozostałości wielkiego krateru impaktowego w okolicach Gosse’s Buff na Terytorium Północnym. Astroblem ten mierzy 22 km, ale początkowo miał on aż 40 km średnicy!
Innym kraterem mierzącym aż 640 km średnicy jest Zatoka Hudsona w Kanadzie. Jest to największy znany krater pochodzenia poimpaktowego.[7] Kilka innych astroblemów znajduje się w Kanadzie. Jeden z nich – Deep Bay (Saskatchewan) mierzy 12 km średnicy, zaś jeszcze inny przy półwyspie Ungava ma 3 km. Dwukilometrowy krater znajduje się w południowej Algierii. Inne pomniejsze kratery znajdują się w Teksasie i Kansas (USA), WNP, Argentynie, Polsce, Arabii Saudyjskiej i oczywiście w Arizonie, gdzie znajduje się najsłynniejszy z nich – Meteor Crater.


a



[1] Kąt ten musi zawierać się pomiędzy 5o a 15o, w przeciwnym przypadku meteoryt eksploduje w atmosferze albo odbije od niej stając się bolidem.
[2] Z ang.: uderzenie, zderzenie – stąd kratery meteorytowe nazywamy kraterami impaktowymi czy poimpaktowymi, kraterami uderzeniowymi bądź astroblemami – nazwy te są używane wymiennie.
[3] Według innych źródeł mamy już około 120 znanych astroblemów, z czego w Polsce jest ich 9: Morasko (7), Frombork (1) i Formacja Złotoryja – Jawor (1).
[4] Obecnie Federacja Rosyjska w ramach Wspólnoty Niepodległych Państw – WNP.
[5] Jest to krater Chicxulub u północno-zachodnich wybrzeży Jukatanu, który nazwę swą przyjął od nazwy największej miejscowości tego regionu.
[6] Był to skutek tzw. „zimy poimpaktowej”, której skutki można przyrównać do efektów wojny termonuklearnej na północnej hemisferze Ziemi. Nie wyjaśnia to jednak do końca wyginięcia dinozaurów zamieszkujących Antarktydę i Australię.
[7] Także północna część Morza Kaspijskiego i Zatoka Meksykańska są obecnie uważane za resztki kraterów poimpaktowych.