czwartek, 2 października 2014

Templariusze... (21)

XIX. Dwanaście stacji na Szlaku Templariuszy                         



W rzeczywistości na Słowacji istnienie ponad 80 lokalizacji, które w legendach i tradycji są związane z pobytem w nich Czerwonych Mnichów. [147] Pytanie, kim naprawdę byli ci rycerze, pozostaje nadal otwarte i bez odpowiedzi. Także z etnograficznego punktu widzenia ten dylemat ma niezwykle interesujący charakter – już w eposie o Parsifalu, który jest uważany za mityczny prototyp templaryjskiego rycerza [148], bohater dostaje dzięki magicznym siłom czerwoną zbroję, symbol koloru krwi, by był wytrwały w swej walce:
Ogień, miłość, życie, moc, ale także wojna i śmierć – to wszystko jest związane z tymi symbolami. [149]

Rozpatrywać miejskie legendy z punktu widzenia archetypicznej analizy fenomenu „czerwonego mnicha” byłoby zaiste czymś niepoważnym, ale na potrzeby naszych badań musimy przede wszystkim wziąć pod uwagę wszelkie fakty i informacje, legendy i tradycje, na które natrafiamy w 12 punktach Szlaku Templariuszy we wsiach: Bzince pod Javorinou, Dobrá Voda, Jelšava, Lipovce, Lukáčovce, Kecerovský Lipovec, Košeca, Križovany nad Dudváhom, Mošurov, Strážky, Svinia i Žehňa. I tak:

Stacja I: Bzince pod Javorinou jest to wieś leżąca niedaleko od Nowego Miasta nad Wagiem, u zbiegu rzek Kamečnicy i Vrzavky pod masywem Veľkej Javoriny, pomiędzy Białymi a Małymi Karpatami. Historycznie wspominana już w 1215 roku, a jej historia zawiera cenne wzmianki o możliwej działalności Templariuszy na Poważu. Zachowały się one w źródłach kościelnych i epistolografii pana tamecznych ziem Zygmunta Noszlopy’ego. Współcześnie są one znane dzięki rękopisowi dolnobzinskiego księdza Jozefa Beneša, który znajduje się w rzymsko-katolickiej farze w Bziniciach pod Javorinou. Zygmunt Noszlopy był w swoim czasie poważany i znany szlachcic zajmujący się regionalnymi dziejami z pedanterią, dzięki czemu powołuje się na niego, jako na wiarygodnego autora, wielu współczesnych historyków, w tym także niegdysiejszy akademik SAV [Słowacka Akademia Nauk – przyp. tłum.] prof. Daniel Rapant. Dzięki temu mógł kolejny uczony mąż, ks. Jozef Beneš napisać te słowa:
Pan Zygmunt Noszopy, błogosławionej pamięci właściciel wioski Dolné Bzince i całego hotarza w dokumencie, który przekazał Handlowej Kapitule Ostrzygomskiej, teraz w Trnavie urzędującej, 14 maja roku Pańskiego 1792, między innymi pisze także o tym: „Dolnobzinski kościół był postawiony w roku 1215, a jest to jeden z najstarszych kościołów w całym poważskim dystrykcie. Kiedyś należał do krzyżowców (crucigerorum), także do szpitalników (hospitaliorum) ze wszystkimi majątkami i był on głową wszystkich ówczesnych kościołów. [150] I tak mógł wtedy proboszcz bzinskiej parafii w roku 1870 napisać o tym, że: wieś Dolné Bzince jest prastara, a jej kościół liczy sobie 655 lat, tak że jeszcze przed reformacją on istniał - do czego już współcześni historycy nie obawiają się dodawać: Także wedle jednolitego świadectwa rzymsko-katolickiej tradycji historycznej, pierwszy kościół w Bzinciach został wybudowany w roku 1215, a kanoniczna wizytacja w roku 1776 potwierdza, ze był on wybudowany przez Templariuszy w stylu gotyckim. [151]  

        Ciekawe wzmianki można znaleźć przy lekturze starych, węgierskich encyklopedii, z których cytujemy ten bardzo ciekawy przykład: W dolinie Javoriny leży wieś Dolné Bzince, pod wierchem Plešivek, który jest częścią Małych Karpat (…) Katolicki kościół jest z XIV stulecia (…) Według kanonicznej wizytacji z roku 1776, kościół ten zbudowali Templariusze. [152]

Stacja II: Dobra Voda leży w małej, wewnątrzgórskiej kotlinie w północnej części Małych Karpat. Wieś ta rozwinęła się z osady założonej pod tajemniczą nazwą Jokw na terenie należącym do zamku Dobra Voda, który jest wspomniany w dokumentach z roku 1263, a o Templariuszach wspomina się w związku z początkami jego budowy. W związku z przedmiotem naszych badań możemy wspomnieć, że w herbie tej miejscowości znajdziemy motyw Marii Panny stojącej na półksiężycu. 

Później państwo Dobrá Voda należało do majątków królewskich, zanim w roku 1392 nie wpadło w ręce Stibora – aż do początku XIX wieku początkowo zamek był podłużnym wyciągniętym budynkiem z pałacem, który miał po obu stronach czterokątne wieże. Do pałacu dochodził od południowego-wschodu mur obronny zakończony kaplicą, o nieprawidłowym, wielokątnym kształcie podstawy. Nad ta częścią dominowała trzecia czworokątna wieża. Już w XVI wieku zamek miał swe podzamcze i podkowiastą basztę oraz dolne bastiony z kilkoma wieżami.

Stacja III: Jelšava znajduje się na granicy pomiędzy Slovenskym Rudohoriem a Slovenskym Krasem w dolinie Muráňa i pierwotnie założono ją jako osadę górniczą w I połowie XIII stulecia pod nazwą Illswa (1271 Elswa, 1344 Ilsua). W roku 1243 wspomina się zamek, którego państwo zawierało całą Muraňską Dolinę od Šivetic do góry, ale u końca XIII wieku opustoszał, kiedy opuścili go jego właściciele z rodu Ilsvaiowców. W XIV – XV wieku znajdował się tam klasztor oo. Paulinów – zakonu, z którym już niejednokrotnie zetknęliśmy się na miejscach, które ludowa tradycja wiąże z aktywnością Templariuszy. To miejsce skrywa niewątpliwie zagadkę w postaci ruin aż dwóch zamków, kasztelu postawionego z ruin starego klasztoru i kościoła – ten ostatni był postawiony w roku 1838, ale na miejscu starej gotyckiej świątyni, o której do dziś dnia niczego nie wiemy. 

Stacja IV: Lipovce zostały założone na przełomie XIII/XIV wieku w dolinie potoku Lipovec na miejscu, gdzie Pogórze Šarišskie graniczy z Braniskiem. Istnienie wsi dokumentuje dokument z roku 1320, kiedy to pod nazwą Lypouch (1389 Lipoch) dostał po podziale państwa Svinia. Na początku XIV wieku zbudowano tutaj królewski zamek, który Ondrej II podarował rodowi Kecerowców, a który znikł w czasie kuruckich wojen. [Kuruckie wojny to były właściwie powstania antyhabsburskie. Kurucami nazywano uzbrojonych przeciwhabsburskich powstańców węgierskich na Węgrzech w roku 1671 oraz 1711. Armia kurucka składała się przeważnie z Węgrów i szlachta kierująca wojskiem była przeważnie węgierska.  Pierwsze powstanie kuruckie mało miejsce w roku 1672. Armia kurucka powstała w Partium, gdzie ukrywało się wiele uciekinierów przed prześladowaniami politycznymi i religijnymi. Sami nazywali siebie bújdosók (na ucieczce). Główne podgrupy tworzyli protestanci, zaniepokojeni ambicjami Habsburgów w reformach katolickich, poza tym szlachta warstw niższych, trzymająca się swych przywilejów, przy czym sąd habsburski starał się o pozbawienie się zbiedniałej szlachty, a wojacy z  végvárs tzn. zamków pogranicznych zostali pozbawieni pracy przez habsburskich generałów.  Później habsburski ucisk Węgrów odgrywał coraz ważniejszą rolę w  motywacji Kuruców. Tak, jak Turcy tracili terytorium armii cesarskiej, tak wzrastała tyrania austriacka. Najpierw armia kurucka zaatakowała na Górnych Węgrzech w sierpniu 1672 i zdobyła grody Diósgyőr, Ónod, Szendrő oraz Tokaj. Po porażce wojsk habsburskich Paris von Spankau kapitulował blisko Kassa (Koszyc) miasta Górnych Węgier. Wiele niezadowolonych ludzi spomiędzy słowackich i rusińskich zamieszkałych północnych terenów dołączyło do nich. W historii Kurucy są synonimem dwóch wielkich przeciwhabsburskich powstań na Węgrzech w latach 1680 oraz 1711, tzw. Powstania Thököly oraz Powstania Rakoczego. Choć są ogólnie nazywane wojnami kuruckimi, obydwa powstania antyhabsburskie miały szerszą bazę socjalną i bardziej skomplikowane cele polityczne niż początkowy ruch kurucki. Źródło - http://www.bitkaprivavrisove.sk/index.php?path=kuruci&lang=pl – przyp. tłum.] W latach 1300 – 1312 był – wedle tradycji – zamek majątkiem Templariuszy. Poza renesansowym, ale tak naprawdę przebudowanym z gotyku, kościołem należy przypomnieć i zwrócić uwagę na to, że na północny-zachód od niego znajduje się mało zbadana jaskinia.        

Stacja V: Lukáčovce można znaleźć w zachodniej części Pogórza Nitriańskiego w dolnym biegu potoku Blatiná, i wspomniane są pod nazwą Lukach w roku 1309 (1316 Lacaah). Wioska początkowo należała do do nitriańskiego zamku, w XII – XV stuleciu do zoborskiego klasztoru. Kasztel postawiono w stylu renesansowym na miejscu gotyckiego zameczku. 

Stacja VI: Kecerovský Lipovec znany od roku 1229 jako Lipouc, Lypolch czy Lypoulch, znajduje się we wschodniej części Koszyckiej Doliny, w dolinie potoku wpadającego do Olšavy. W XIII wieku był on centrum państwa Lipovec, do którego należały Hanušovce, Kecerovské Pekľany, Lesíček, Mudrovce, Opiná i Vtačkovce. Na obłym wzgórzu zwanym Hlavatovská (miejscowi nazywają je także Hradová lub Varhoška) znajdują się badane do dziś dnia ruiny zamku. Został on założony w 1242 roku Kecervcowie jako swoje rodowe gniazdo. Należał do nich aż do 1543 roku, kiedy to zamek zdobyły i spaliły wojska Jána Zápoľskégo. Tradycja mówi, że pod koniec XIII wieku zamieszkiwali tutaj także Templariusze. W każdej stronie świata widoczne są resztki wałów, fos i przekopów. Na wschodniej stronie widoczne są resztki okrągłej baszty.

Stacja VII: Košeca jest wsią wymienioną w dokumentach w 1272 roku jako Kaza (1397 Kazza) rozpościera się w Ilavskiej Dolinie na brzegach Podhradskiego Potoku i należała do tego państwa pod swoja nazwą. 

Stacja VIII: Križovany n./Dudváhom na wschodniej stronie Trnavskiego Pogórza zwraca naszą uwagę przede wszystkim dzięki kościołowi pod nazwą Santa Crux z roku 1390, kiedy stała tu także fara. Kościół jest bardzo ciekawy, ze względu na romańską rotundę z XII wieku i wczesnogotyckim stropem z połowy następnego stulecia.

Stacja IX: Mošurov wspomina się w roku 1383 jako majątek ziemski, po roku 1405 jako państwo Šarišskiego Zamku, a potem jako majątek różnych szlacheckich rodzin. We wsi stał średniowieczny zameczek, który na końcu XIII wieku wybudowali Templariusze, ale w XVI wieku został spustoszony przez wojny. Ponieważ nie istnieją żadne wzmianki na temat położenia zameczku, to możemy według sytuacji w innych miejscach założyć, że stał on na miejscu dzisiejszego kościoła. W jego fundamentach znajdują się kamienie przyniesione tam z góry, na której widać jeszcze resztki ruin. 

Stacja X: Strážky znajdują się w północnej części Popradskiej Kotliny na rzecznych tarasach rzeki Poprad. Już sama nazwa wskazuje, że w połowie XIII wieku była to strażnica na drodze wiodącej do Polski. Wspomina się o niej w roku 1251 jako o Eur, i w 1288 jako o Nyrer. Na początku XIV wieku, wieś dostał od Karola Roberta  [uwaga polonicum!] Kokoš Berzevicy, który ją w roku 1326 podarował mnichom z Czerwonego Klasztoru. Jedną z najstarszych budowli jest gotycki kościół ze skrzydłowymi ołtarzami i Droga Krzyżowa od lewoczskich mistrzów. Z naszego punktu widzenia jest najbardziej interesujący renesansowy kasztel, który powstał z przebudowy (według tradycji) templariuszowskiej twierdzy z połowy XIII stulecia zbudowanej na ruinach wieży strażniczej zburzonej w czasie wojen z Tatarami. 

Stacja XI: Svinia znajduje się na wyżynie w dolinie Malej Svinky. Do swej dziwnej nazwy doszła ta wieś w dokumencie z 1249, gdzie wspomina się o Zynna (1255 Zinna, Scynna, 1262 Scinefolua, Sywnyefalwa, 1307 Swyna, Suyne, 1389 Swynne). Od XIII wieku była ona centrum państwa Svinia, do którego należały wsie: Bertotovce, Ďaletice, Drienica, Fričovce, Hendrichovce, Hermanovce, Chminiany, Chminianska Nová Ves, Chminianske Jakubovany, Jarovnice, Kojatice, Lačnov, Lažany, Lipovce, Ovčie, Renčišov, Svinia, Šindliar, Široké, Štefanovce, Veľký Slivník i Záhradné. Na początku XIII wieku istniał tutaj zameczek, który zbudowali Templariusze. Zachowały się po nim tylko dokumenty, z których wynika, że w 1464 roku Ján Merse dostał od króla Macieja pozwolenie na wzmocnienie zamku poprzez dobudowania dalszych murów obronnych z fosami i basztami. Na miejscu ówczesnej twierdzy znajduje się już tylko kościół, wybudowany w roku 1274 jako fragment umocnionego zameczku. Wkrótce po jego zniknięciu w roku 1514 odnowiono tylko bryłę kościoła, a w roku 1628 dostawiono wieżę, z renesansowo ozdobioną szczytową attyką.

Stacja XII: Žehňa jest wsią, która znajduje się u zachodniego podnóża Slanských Vrhov, w źródlisku rzeki Balka. Już w roku 1330 pod nazwą Zegnia czy Segnia się wspomina o niej jako o dużej wsi. Wedle tradycji, we wsi znajdował się kamienny zamek, którym aż do roku 1312 władali Templariusze. Dzisiaj po nim nie ma żadnych widzialnych śladów, zaś kształt powierzchni, którą zajmował jest niejasny. Domniemywam, że mógł on stać na miejscu dzisiejszego romańskiego kościoła z połowy XIII wieku, który był kiedyś przestawiany, i do dziś dnia jest otoczony kamiennym murem.