sobota, 11 października 2014

Templariusze... (24)

BIBLIOGRAFIA I PRZYPISY


[1] Martin, S.: Templáři. Vzestup, moc, pád a mystéria templářských rytířů. Praha: Grada Publishing, 2009, s. 15.

[2] Šedivý, J.: Tajemství a hříchy rytířů templářského řádu. Praha: Volvox Globator, 2008, s. 33

[3] Jesenský, M. – Matula, P.: Po stopách templárov na Slovensku, Bratislava: Goralinga, 2008, s. 13

[4] Šedivý, J., op. cit., s.33

[5] Martin, S., op. cit., s.15

[6] Šedivý, J., op. cit., s. 35

[7] Curzon, H. de: La Regle du Temple, Paris: Société de l´ Histoire de France, 1886.

[8] Šedivý, J., op. cit., s. 39

[9] Barber, M.: Noví rytíři. Dějiny templářskeho rádu.

[10] zob. Takze: Barber, M., op. cit., s.259 oraz Contamine, P.: Válka ve středověku. Praha: Argo, 2004, ss.119-120, na podstawie tego można sądzić, że podane dane przedstawiają tylko wartość handlową.

[11] Jeżeli weźmiemy pod uwagę niedawną wartość 1 ha ziemi rolniczej, to na Słowacji mogłoby chodzić o amerykański czołg Abrams w czasie jego powstania, w Czechach o rosyjski czołg T-72M1, w Niemczech o czołg Abrams zmodernizowany na wersję T-72M1 i T-80U, a w Belgii mogliby zakupić nawet te najdroższe konstrukcje, jakim jest japoński Type 90 czy francuski Leclerc o wartości ponad 10 mln USD. 

[12] Šedivý, J., op. cit., s.41

[13] Jesenský, M. – Matula, P., op. cit. s. 13

[14] Pelcl, F.M.: Beitraege zur Geschichte der Tempelherren in Böhmen und Mähren, Prag 1788

[15] Literacka spuścizna po G. Kolinoviču-Šenkvickim znajduje się w Štátnom okresnom archíve w Pezinku z siedzibą w Modre.

[16] Niektórzy autorzy domniemają, że przed przybyciem Benedyktynów także Kláštor na Veľkej Skalke koło Trenčína zamieszkiwali Templariusze. Zob. także Rupp, J.: Magyarország helyrajzi története I., II., Pest, 1870, s. 620.

[17] Záborský, J.: Dejiny kráľovstva uhorského od počiatku do časov Žigmundových. Bratislava: Slovart, 2012, s. 358-359. W sprawie nacisków w Watykanie w sprawie majątków Templariuszy na węgierskiego króla Záborský cytuje: Magister et fratres domus militiae templi per Hungariam et Sclavoniam cinstitutae ad nos literas apostolicas dederunt, per quas nobis a domino papa praecipiendo mandabatur, monitione praemissa, ut possessiones universas, quas ab ipsis receperamus, et de quibus ipsos minus recte spoliavimus, reddamus universas. Cytowany tekst jednakże ukrywa błąd, co do osoby władcy czy roku datowania tych wydarzeń. Koloman był węgierskim królem w latach 1095 – 1116 i chorwackim królem w latach 1102 – 1116, a zatem jeszcze przed założeniem Zakonu Braci Świątyni w roku 1118. Autor jednak uważa rok 1231 za próbę podjęcia templaryjskiego majątku za króla, w czasie panowania króla Andrzeja II Jerozolimskiego (1205 – 1235), co wydaje się być bardziej prawdopodobne.

[18] Kuzmány, K.: Spisy Karla Kuzmányho.Verše. Turčiansky Svätý Martin: Matica slovenská, 1922

[19] Kuzmány pisze o tym dosłownie tak: Lučatín to jest wioska położona pół godziny drogi od miasteczka Lipči Slovenské, powyżej Hronu. Aczkolwiek w Uhřích czerwoni mnisi, jak ich lud u nas mianuje, nigdzie prawnie przyjętymi nie byli, to i tak wielu ludzi w tym kraju mówiło o nich, że tutaj byli i działali. I że w Lipči mieli swoją precepturę – zob. Hronky t. II, rozdz. 1, s. 56, - a lud takoż rozprawia o ruinach tamże się znajdujących. Zaś o Mnichu, górze na Liptowie prawi Al. baron Mednyanszký w Malerische Reise auf dem Waagflusse, Pesth 1826 na s. 54: Johann Gottfried von Herberstein, Groszvisitator und Praeceptor der Templer, starb 1230 auf dem Berge Mnich bei St. Martin in Liptau; sein Vater war Landeshauptmann und der Älteste in Steyermark, die Mutter Elisabeth Stubenbergerinn.

[20] Rapant, D.: O starý Liptov, Bratislava, 1934

[21] Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, in qua libris V. synoptice, originario-diplomatice describuntur omnia singulorum religiosorum ordinum monasteria, quae unquam ab ingressu Hungarorum in Pannonia fundata fuerunt. Veszprimii 1803

[22] Zob. także czasopismo Sokol z r. 1866, s. 272

[23] Complura loca in Regno Hungariae in venerationem S. Convicis sui, Divi Martini, ab hoc nomine compellatur, et ut plurimum populo freqventia, rerumqve ubertate faecunda sunt. S. Martinus, in qvo Templarii qvondam Manseriam habuerunt, in provincia Liptoviensi situs est, distatqve solum mediae horae intervallo ab insigni Urbe Rosenberga. Spectat hoc aevo ad dominium Likaviense, haredium qvondam Templariorum. Prae omnibus veritatem in S. Martino existentium Templariorum e certis documentis adstruit reverendissimus Dominus Iacobus Seliga Canonicus Scepusiensis, Parochus Rosenberganus, et Districtus Liptoviensis Vice-Archi-Diaconus, in ea historica relatione Parochiae Rosenberganae, et filialis huc spectantis, S. Martini, qvam ad humillimas preces meas pro compilando Lexico S. Regni Hungariae sua Excellentia, Comes Ioannes de Révay, Episcopus Scepusiensis per almam suam dioecesim parari iussit, qvae cum prae aliis historiam Manseriae S. Martini illustret de verbo ad verbum, ut seqvitur, describendam iudicavi – za Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, s. 240.

[24] Ecclesiae S. Martini „primi Fundatores non incongrue censentur fuisse Templaristae: Certum enim, et indubitatum est Ecclesiam hanc in eodem tractu montis, Slavico idivmate Mnich, id est, Monachus vocitati positam esse, in qvo Templarios exstitisse, documentum literarium ex archivo Illustrissimae Familia Comitum ab Herberstein in Styria florentis ad manus meas fido nuncio perlatum evincit, qvod sic de verbo habet: Ioannes Godefridus ab Heberstein, Magnus Visitator, et Praeceptor Templariorum ordinis, mortuus est in visitatione anno 1230 in Hungaria, in Perpheria Liptoviensi in monte Mnich ad S. Martinum, cuius Pater Provinciae Praeses, et Senissimus in Styria, et mater Elisabetha de Stubenberg, erant. Omnia huic documento congruunt, sed imprimis denominatio S. Martinini, qvam Monasterium horum religiosorum ab Ecclesia eiusdem Sancti etiamnum existente mutuatum est. Hoc aevo stetisse Ecclesiam probat Pastophorium ferreis cratibus, in Sanctuario conspicuum, munitum. Est qvoqve Campana eiusdem Ecclesiae circiter 5 centenarios appendens, in qva genuinis Gothicis literis expressam habet hanc inscriptionem: In honorem S. Martini. Annus autem nuspiam reperitur - za Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, s. 241

[25] Marcin z Tours, Święty Marcin, Marcin Miłościwy, cs. Swiatitiel Martin Miłostiwyj, jepiskop Turskij (ur. pomiędzy rokiem 316 a 317 w Sabarii, dziś Szombathely w Pannonii - zm. 8 listopada 397 w Candes nad rz. Vienne) – biskup Tours, święty Kościoła katolickiego i prawosławnego. Miejsce, w którym przyszedł na świat św. Marcin nie jest pewne i za prawdopodobne przyjmuje się Szombathely, Salvar i Szent Marten. Jego ojciec, który doszedł do godności trybuna, nadał synowi imię pochodzące od boga wojny Marsa. Jako dziecko przeniósł się wraz z rodzicami do Pavii, miasta we Włoszech. Tam poznał chrześcijan i mając zaledwie 10 lat wpisał się na listę katechumenów. Rodzina świętego nie chciała się zgodzić na jego chrzest, również miejscowy biskup był temu niechętny obawiając się gniewu ojca Marcina. Stąd też św. Marcin przyjął chrzest później. W wieku 15 lat św. Marcin obrał stan żołnierski i został rzymskim legionistą, przysięgę złożył jednak dopiero po osiągnięciu pełnoletności, tj. w wieku 17 lat. W roku 338 św. Marcin wraz ze swoim garnizonem został przeniesiony do Galii w okolice miasta Amiens. To tutaj miało miejsce znane zdarzenie z jego życia. Zimą gdy napotkał półnagiego żebraka, oddał mu połowę swojej żołnierskiej opończy. W nocy po tym zdarzeniu w swoim śnie zobaczył Chrystusa odzianego w jego płaszcz, który mówił do aniołów: "Patrzcie, jak mnie Marcin, katechumen, przyodział". Chrzest święty przyjął – jak to było wówczas w zwyczaju – w Wielkanoc 339 roku. Po przyjęciu chrztu św. Marcin postanowił zrezygnować ze służby wojskowej. Panowało wówczas przekonanie, iż chrześcijaninowi nie godzi się być żołnierzem, gdyż z tym zawodem związane jest przelewanie krwi. Nie było jeszcze wówczas dla chrześcijan formalnych zakazów, wprowadzili je później papieże: św. Damazy I w 370 i św. Syrycjusz w 386. Okazja do wystąpienia z wojska nadarzyła się św. Marcinowi w 356 r. Wówczas to towarzyszył ówczesnemu Cezarowi Julianowi w wyprawie do Galii przeciwko germańskim plemionom łupiącym te tereny. Był wówczas zwyczaj, że żołnierzom w przeddzień bitwy, dla zwiększenia morale, dawano podwójny żołd. Wówczas to Marcin poprosił zamiast żołdu o zwolnienie go ze służby w wojsku. Rozgniewany tym dowódca kazał go aresztować. Marcin poprosił wtedy, aby pozwolono mu do bitwy pójść bez broni w pierwszym szeregu, a on walczyć będzie jedynie znakiem krzyża. Następnego dnia Germanie poprosili jednak o pokój. Po powrocie z wojny Marcin uzyskał już łatwo zwolnienie z wojska. Pojechał wówczas na Węgry do swoich rodziców. Zdołał ich przed śmiercią nawrócić na wiarę chrześcijańską. W drodze powrotnej do Galii zatrzymał się w Mediolanie. Okazało się, iż tamtejszy biskup jest arianinem, gdy Marcin zaczął występować przeciw arianom, ci wyrzucili go z miasta. Z Mediolanu Marcin udał się do Francji, do miasta Poitiers. Został tam serdecznie przyjęty przez tamtejszego biskupa św. Hilarego. Gdy wyznał biskupowi, iż jego pragnieniem jest poświęcić się Bogu, żyjąc życiem ascety, ten wydzielił mu w pobliskim Ligugé pustelnię. Marcin zamieszkał tam z kilkoma towarzyszami. Stał się w ten sposób w 360 r. ojcem życia zakonnego we Francji. W 371 r. zmarł biskup Tours, ponieważ sława życia i cudów świętego mnicha znana była w całej okolicy, kapłani i wierni pragnęli, aby Marcin przyjął godność biskupa. Żeby go do tego skłonić użyto wybiegu: jeden z mieszczan pojechał do świętego z prośbą o przyjazd do miasta i uzdrowienie chorej żony, kiedy tylko Marcin pojawił się w mieście, jego mieszkańcy siłą przywiedli go do katedry błagając o przyjęcie godności biskupa. W ten sposób został wybrany przez aklamację. 4 lipca 371 roku otrzymał święcenia kapłańskie i sakrę biskupią. Godność biskupią sprawował 25 lat. Wprowadził nowy styl pracy, do tej pory biskup mieszkał przy katedrze i tam przyjmował petentów. Tymczasem św. Marcin prawie stale był poza domem wśród wiernych. Często uczestniczył w synodach, odwiedzał sąsiednich biskupów, był zaprzyjaźniony ze świętymi: Ambrożym, Wiktorynem i Paulinem z Noli. Gdy był już starszy założył klasztor w Marmoutier (14 km od Tours), gdzie najczęściej przebywał. Żył bardzo skromnie, a swoje ciało umartwiał nosząc włosiennicę oraz postami i pokutą za grzechy swoich wiernych. Rozpoczął na zachodzie regularne akcje burzenia świątyń i bałwanów pogańskich oraz wycinania świętych gajów. Dzięki nadzwyczajnej gorliwości w tym procederze (połączonym z profanowaniem ołtarzy i wizerunków pogańskich bóstw), wkrótce z jego diecezji zniknęły wszystkie świątynie pogańskie. W dowód zasług Francuzi uczynili go swym patronem. Gdy w 383 r. zamordowano cesarza Gracjana jego następca postanowił wszystkich zwolenników swojego poprzednika zabić. Wówczas święty Marcin wybrał się w podróż i tak stanowczo bronił skazanych, że wkrótce zostali uwolnieni. W sprawie swoich wiernych pojechał również do Trewiru. Żona cesarza, arianka, nie chciała go wpuścić do pałacu, jednakże Marcin nie zrezygnował, dopóki nie spotkał się z cesarzem Walentynianem II. Na synodzie w Bordeaux w 384 r. potępiono Pryscyliana, w wyniku czego cesarz Magnus Maksymus skazał go oraz jego zwolenników na śmierć. Marcin ponownie wybrał się do Trewiru by błagać o łaskę dla heretyków, niestety przybył za późno i wrócił do Tours bardzo tym zgnębiony. Interwencja Marcina spotkała się z atakiem ze strony wrogich mu hierarchów, że broniąc heretyków sprzyja im. Jesienią 397 r. św. Marcin doprowadził do zgody między wiernymi z Candes a tamtejszym duchowieństwem. Po powrocie, wyczerpany, zmarł 8 listopada. W pogrzebie brało udział wielu biskupów i kapłanów, około 2000 mnichów i mniszek oraz wielkie tłumy wiernych. Jego ciało sprowadzono Loarą do Tours i pochowano 11 listopada. Jest patronem żołnierzy w Kościele katolickim. Wspomnienie liturgiczne (Dzień Świętego Marcina) w Kościele katolickim obchodzone jest 11 listopada, prawosławni natomiast wspominają św. Marcina 12/25 października, tj. 25 października wg kalendarza gregoriańskiego. Święty Marcin jest patronem Francji, królewskiego rodu Merowingów, diecezji w Eisenstadt, mogunckiej (Meinz), rotterburdzkiej, w Amiens. Jest również patronem dzieci, hotelarzy, jeźdźców, kawalerii, kapeluszników, kowali, krawców, młynarzy, tkaczy, podróżników, więźniów, właścicieli winnic, żebraków i żołnierzy. W ikonografii zachodniej przedstawiany jest, jako legionista na białym koniu, dający część swojego płaszcza biedakowi. Na wschodzie przedstawiany jest w szatach biskupich i z pastorałem. Jego atrybutami są: dzban, gęś, koń, księga, model kościoła, dwa psy lub żebrak u jego stóp, płaszcz rozcięty na pół. (Wikipedia)

[26] Martinček jest wspomniany w niedatowanym dokumencie króla Ladislava IV (1272 – 1299), zamieszczonego w Liptowskim Rejestrze z roku 1391. Tameczna fara jest z roku 1332 (w tym roku wspomniano jako Sanctus Martinus de Liptovia, zaś nazwa Svaty Martin pojawia sie w roku 1773, natomiast nazwa Martinček dopiero w roku 1920.

[27] Jesenský, M.: Templári v Žilinskom kraji, Magma, Čadca 2012. ss. 17-18.

[28] Szmrecsányi, T.: Templári u nás? w Plus 7 dní, rocznik XV, nr 27 (2005), ss. 54  – 57.

[29] Historia tej relikwii jest bardzo interesujaca nie tylko z punktu widzenia wagi, jaka Templariusze i Joannici przywiązywali do znalezienia i ochrony relikwii, ale także ze względu na współczesne konotacje. Tak np. w Moskwie w czerwcu 2006 roku wierzący stali całymi godzinami w długich kolejkach do wejścia do Chramu Jezusa Zbawiciela, w celu ucałowania złotej skrzynki z prawą ręką św. Jana. Relikwii brakuje dwóch palców – jeden palec znajduje się w istambulskim muzeum, a drugi we włoskiej Sienie. W zgodzie z tradycja Cerkwi Prawosławnej, prawicę świętego zachował przy wielokrotnym przekładaniu św. Łukasz Ewangelista. Relikwia z Konstantynopola została przewieziona na Maltę, gdzie znajdowała się centrala Zakonu Joannitów. Kiedy na jego czele znalazł się car rosyjski Paweł I, została ona przewieziona wraz z innymi do Piotrogrodu (dziś Sankt Petersburg w Rosji) na zamek w Gatczinie. Aż do Rewolucji Październikowej w listopadzie 1917 roku, relikwia znajdowała się tam, a potem w cerkwi znajdującej się na terenie Pałacu Zimowego. Po przejęciu władzy przez Lenina, grupa wiernych przewiozła ja do prawosławnej Jugosławii, gdzie przekazali ja królowi Karageorgievičowi i dopiero po roku 1933 wyszło na jaw, że była ona ukryta w skarbcu prawosławnego chramu w Cetinji (Czarnogóra). 

[30] Dosł.: Pańskie słowo trwa na wieki, co jest trawestacją jednego wersu katolickiego hymnu Laudate Dominum: Et veritas Domini manet in aeternum, co znaczy: Wierność Pana trwa na wieki. 

[31]  Cytowane z Jesenský, M. – Matula, P.: Po stopách templárov na Slovensku, Goralinga, Bratislava 2008, ss. 24-25.

[32] Conspiciuntur praeterea valla in elevatiori monte Mnich ad S. Martinum sito, qvae evincunt exstitisse ibidem monasterium Templariorum, ad qvod ducebatur via a fluvio vago per latus meridionale eiusdem montis, per qvam aqva devehi solebat ad monasterium. Signa porro viae istius, licet iam extra usum positae, visuntur actu, videbanturqve a saeculis. Rudus vero monasterii huius nullum remansisse, inde est, qvod tempore sublati huius ordinis desaevitum fuerit in ipsa illorum aedificia, qvae funditus rasa erant - za Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, s. 241.

[33] Houdek, I.: Pamiatky po templároch v Liptove w  Prúdy, rocznik VII, nr 12/1923, s. 469

[34] Herbersteinowie są starym hrabiowskim rodem pochodzącym ze Styrii, a ich rodzinny zamek znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od Grazu. 

[35] Herbersteinowie są starym hrabiowskim rodem pochodzącym ze Styrii. Ich rodzinny zamek znajduje się kilkadziesiąt kilometrów od Grazu. Ich genealogia zaczyna sie od Ottona z Herbersteinu (zm. 1260 r.), którego synowie Jerzy i Andrzej byli praojcami dwóch odgałęzień rodu: starszej, której członkowie żyją do dziś dnia i młodszej, która wymarła w roku 1839. Herbersteinowie zostali wywyższeni do tak wysokiego statusu w roku 1537, a w XVII wieku uzyskali godność hrabiowską. Otto von Herberstein walczył u boku Fryderyka Austraickiego w bitwie pod Muhldorfem przeciwko czeskiemu królowi Janowi w 1322 roku, Günther (zm. 1241 r.) był styryjskim i istrijskim marszałkiem (hetmanem) polnym, zaś Jerzy (1469-1528) zdobył jako cesarski wódz Furlandię na Wenecjanach. Słynnym stał sie przede wszystkim cesarski doradca Sigmunt von Herberstein (1486-1566), autor kroniki rodu, która ukazała sie drukiem w Wiedniu w 1868 roku pt. Das Familienbuch des Sigmund von Herberstein. K rodu Herberstein, zob. także Nagy, I.: Magyarország családai, Pest: Friebeisz István, 1857 – 1868, s. 95. 

[36] Anderssonová, M. – Močáry, B. – Svrček, P. – Vandák, J.: Kostol Všetkých svätých v Ludrovej-Kúte. Svedok stáročí, Sova, [Ružomberok, 2007], s.9

[37] Houdek, I.: Pamiatky po templároch v Liptove. w  Prúdy, roč. VII, č. 12/1923, s. 470.

[38] Jesenský, M.: Kostol Všechsvätých v Ludrovej, Magma, Čadca 2012. Zob także: Anderssonová, M. – Močáry, B. – Svrček, P. – Vandák, J.: Kostol Všetkých svätých v Ludrovej-Kúte. Svedok stáročí, Sova, [Ružomberok, 2007].

[39] Kult maryjny, który zaczął kwitnąć w XII wieku, propagował przede wszystkim św. Bernard z Claviraux, który swym memorandum Liber ad milities Templi położył podwaliny pod czczenie Maryi przez zakony rycerskie, jak to wzmiankuje amerykański autor Jakub Wasserman: „Ideał Panny jako matki i orędowniczki przeszedł później i na utworzenie się charakteru Templariuszy”. Zob. Wasserman J.: Templáři a asasínové. Nebeští bojovníci. Praha: BB art, 2004, s.157. Podobnie jak twierdzi brytyjski historyk J. M. Upton-Ward: „Choć się mogłoby wydawać, że Zakon miał mizoginny charakter, to jednak skłaniał się on do kultu NMP“. Zob. Upton-Ward, J.M.: The Rule of the Templars, Suffolk: The Boydell Press,1992, s.87.

[40] Charpentier, L., Mystérium katedrály v Chartres. Praha : Pủdorys, 1995, s. 13.

[41] Miejscowa legenda mówi o tym, jak to we wsi Čerenej w czasie polowania do nory wszedł pies myśliwski, a po kilku dniach znaleźli go w krypcie kościoła Wszystkich Świętych, do którego dostał się podziemnym korytarzem. 

[42] Wielkimi Mistrzami Zakonu Templariuszy od jego powstania do kasacji byli: 
Hugues de Payens (1118-1136), 
Robert de Craon (1136-1146), 
Everard des Barres (1146-1149), 
Bernard de Tremelai (1149-1153), 
André de Montbard (1153-1156), 
Bertrand de Blanquefort (1156-1169), 
Philip de Milly (1169-1171), 
Odo de St. Amand (1171-1179), 
Arnold de Toroga (1179-1184), 
Gerard de Riefort (1185-1189), 
Robert de Sablé (1191-1193), 
Gilbert Erail (1193-1200), 
Philip de Plessiez (1201-1208), 
William de Chartres (1209-1219), 
Pedro de Montaigu (1219-1230), 
Armand de Périgord (1230-1244)
Richard de Bures (1245-1247), 
William de Sonnac (1247-1250), 
Reynald de Vichiers (1250-1256), 
Thomas Bérard (1256-1273), 
William de Beaujeu (1273-1291), 
Theobald de Gaulin (1291-1293), 
Jacques de Molay (1293-1314).

[43] Słowacki narodowiec i historyk Štefan N. Hýroš. w  Kultúra, roč. 10, č. 2 /1938.

[44] Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, lib. II., ss. 240 – 241.

[45] Kolinovich, G.: Chronicon templario, s. 229

[46] Bombardi, M.: Topographia regni Hungariae, s. 114, przyp. 3.

[47] Hýroš, N. Š.: Zámok Lykava a jeho páni, ss. 33 – 34.

[48] Š. N. Hýroš w tym miejscu odwołuje się do swoich prywatnych cytatów ze starszych prac Kolinoviča i Fuxhoffera, które znajdują się w posiadaniu Liprowskiego Muzeum w Rużomberku, których nie ma w jego pisemnej spuściźnie. W § 22 na s. 42 opisuje całkowicie 11 templaryjskich siedzib na Węgrzech (jak to można wydedukować z notatki Kolinoviča) a są to: 
de Árva na s. 239, 
de Blatnica na s. 233, 
de Buda na s. 234, 
de Chorgó na s. 232, 
de Eberhard na s. 242, 
de Illava na s. 239, 
de Koross na s. 236, 
de Sancto Martino na s. 240, 
de Schemnicz na s. 238, 
de Strigonio na s. 236 i… 
…de Telegd na s. 233.

[49] Autor ponownie odwołuje sie do swoich cytatów (§ 18, ss. 18 – 21, Kolinovich, G.: Chronicon Templarior, ss. 173, 177, 211, 213), do czego dodaje niezmiernie ważną uwagę: „Templariusze w Liptowie i Orawie po prawomocności słowackiego obrzędu krakowskiego arcybiskupa, wykonywali w słowackim obrządku służbę Bożą“. Ibidem s. 34.  

[50] Dokładniej referuje to Š. N. Hýroš w rekopisie swojego dzieła pt. Opis starobylých chrámov kresťanských Lyptova s ďalším odvolaním sa na Ritus explorandae veritatis per judicium ferri candentis, Colosvar, 1550, w Apparatus ad Hist. Hung. Math. Bel., § 262, gdzie się wspomina: Simon sacerdos de villa S. Martini.

[51] Timon, S.: Imago nov. Hung. P. II., ss. 78 – 79. Epitome chron. R.h., s. 30. Sasinek, F. V.: Dej. Kr. uh. I, ss. 134 –163. Špányik, G.: Hist. Prag. R. H., ss. 170 – 182, Bárdossy, J.: Suppl. Anale. Scep., ss. 31, 33 a 149, Hýroš, N. Š.: Zámok Lykava a jeho páni, ss. 34 – 35.

[52] Hýroš, N. Š.: Zámok Lykava a jeho páni, s. 34. Cytaty wg Instrum. Emer. Bubek z r. 1391.

[53] Nagy, I.: Magyarország családai. Pest, 1857– 1868, s. 617.

[54] Hýroš, N. Š.: Zámok Lykava a jeho páni, s. 35.

[55] Autor ponownie powołuje się na rękopis o Templariuszach, który sie znajduje w jego posiadaniu, na ss. 38 – 40, § 22, Decretum Gregorii IX, p. de 4. Non. Maji, Pontific. Ann 10, –  et Emerici R., an 1198 e Pray, Dissert. De prioratu Auranae.

[56] Kalinčiak, J.: Mních, w Sokol, 1866, s. 44.

[57] [Autor i tytuł nieznane] w  Sokol, 1862, s. 112.  Sokol, 1864, ss. 44, 64, 84, 125 – 126, 145 – 146.

[58] [Autor i tytuł nieznane] w Sokol, 1866, s. 272.

[59] IV sobór laterański zwołał w Lateranie papież Innocenty III (1198 – 1216). Papież Innocenty III w 1213 r. wydał oficjalną zapowiedź soboru, w której ogólnie przedstawił sprawy, którymi sobór miałby się zająć. Były to: odzyskanie Ziemi Świętej, reforma powszechna Kościoła, wykorzenienie herezji i ogólne dobro chrześcijan. Na obrady soborowe zjechali biskupi, opaci, przedstawiciele kapituł katedralnych i wielcy mistrzowie zakonów. Uroczyste rozpoczęcie odbyło się 1 listopada 1215 r. Sobór odbył 3 posiedzenia w dniach 11, 20, 30 listopada. Uchwalił przeszło 70 dekretów, z czego 59 weszło do zbioru Prawa Kościelnego. Owocem soboru były następujące ustalenia:
krucjata – ogłoszono obowiązek jej zwołania, na jej cele uchwalono podatek pobierany przez 3 lata,
kwestia natury teologiczno-dogmatycznej – Chrystus jest obecny w Eucharystii realnie pod postacią chleba i wina przez przeistoczenie (transsubstancjacja),
powstanie brewiarza w oparciu o oficjum kaplicy papieskiej,
potępił waldensów i katarów,
uściślił przepisy o inkwizycji kościelnej i zobowiązał władze świeckie do zwalczania herezji,
kwestia sakramentu pokuty – szafarz (spowiednik) za wyjawienie wyznanego grzechu miał być usunięty z urzędu i odbywać pokutę do końca swoich dni w klasztorze,
kwestia sakramentu małżeństwa – nakazał głoszenie zapowiedzi przedślubnych i zabronił małżeństw tajnych,
zobowiązanie wiernych do spowiadania się przynajmniej raz w roku,
sprawa kultu relikwii – komu powinno się oddawać cześć, ma być ustalone przez Kościół,
określenie obowiązków biskupów: (wizytowanie diecezji, zwoływanie synodów, nadawanie beneficjów kościelnych, kaznodziejstwo, kształcenie księży – przy każdej katedrze powinny być szkoły katedralne, obowiązkowe kazania, wolne i kanoniczne wybory biskupów),
Żydzi i muzułmanie, mieszkający wśród chrześcijan, zobowiązani zostali do noszenia wyróżniających ich oznak (żółte naszywki i żółte czapki),
chirurgia jako dział nauki została całkowicie odłączona od Medycyny - duchowni nie mogli się nią już zajmować.
zakazano sądów bożych w sprawach o herezję. (Wikipedia)
  
[60] Hýroš, N.Š.: Zámok Lykava a jeho páni, s. 425.

[61] Ibidem, s. 425

[62] Ibidem, s. 426

[63] O możliwym uczestnictwie Templariuszy w Bitwie pod Rozhanovciami i związków króla Karola Roberta z Zakonem Templariuszy zob. w Jesenský, M. – Matula, P., op.cit., ss. 51-59.

[64] Fuxhoffer, D.: Monasteriologia regni Hungariae, lib. II, ss. 240 – 241, Kollinovich, G. (Schenquiciensis): Chronicon templar. de S.  Martino, ss. 240, 229 − 230. Korabinsky, J.: Geogr. Titulo S. Martinus 

[65] Hýroš, Š. N.: Zámok Lykava a jeho páni, poťahom na državie, Liptov a okolie, Turčiansky Svätý Martin, 1876, ss. 11 – 12.

[66] Jesenský, M.: Templári v Žilinskom kraji, op.cit., s.23.

[67] Obzor, noviny pre hospodárstvo, č. 30/1873, s. 236.

[68] O problematyce badania Liskovskej Jaskini zob. Droppa, A.: Geomorfologický výskum Liskovskej jaskyne v Liptovskej kotline w Československý kras, č. 20/1971, ss. 75 – 84. Hochmuth, Z.: Jaskyňa v Liskovskom kameňolome w Zborník Slovenský kras, č. 15/1977, ss. 129 – 135. Janáčik, P. – Šrol, S.: Správa o výskume Liskovskej jaskyne w Zborník Slovenský kras, č. 5/1965, ss. 109 – 110. Janáčik, P.: Správa o výskume a prieskumných sondovacích prácach v Liskovskej jaskyni w Zborník Slovenský kras, č. 61965, ss. 83 – 84. Janáčik, P. – Šrol, S.: Výskum Liskovskej jaskyne w Krásy Slovenska, č. 40/1963,  ss. 150 – 151.

[69] M. Jurečka w wywiadzie z M. Domenikom w  Ružomberský hlas, 19. 9. 2003. Zob. także Jurečka, M.: Výsledky prieskumnej činnosti v Liskovskej jaskyni (2.) w Spravodaj SSS, 33, č. 1/2002, ss. 30 – 35.

[70] Anonim: Mníchova jaskyňa w Obzor, roč. XI., č. 30/1873, s. 236.

[71] Jesenský, M. – Matula, P., op.cit., ss. 42-43

[72] Paulini-Tóth, V.: Besiedky III, ss. 64, 133 – 141. Kolinovich, G.: Chronicon. Templarior., s. 219.

[73] Paulini-Tóth, V.: Besiedky III, ss. 169 – 170, 203 – 204. Do cytowanego urywku  N. Š. Hýroš dodaje uwagę o wielkiej wadze: „Z ust tego człowieka wiem, że on te opowieści i Radmirze czerpał z ocalałych z uwag Ľudovíta Štúra, o którym wiemy, że niczego nie podawał bez uzasadnienia i nie mając na to dowodów. Dlatego danych o Radmirze należy szukać na Słowacji“. Hýroš, Š. N.: Zámok Lykava a jeho páni, s . 51.

[74] Paulini-Tóth, V.: Besiedky III  w Sokol, obrázkový časopis, 1864, ss. 53 – 54.

[75] Instrum.lypt. Emer. Bubek, de a. 1391, Hýroš, Š. N.: Zámok Lykava a jeho páni, s. 5.

[76] Anale. Par. S. Mich. Lypt., p.18, § 83 z Protoc. Com. Lypt. Nro IV, an. 1559, fol. 194, 202 – 213, an. 1561, 1563, fol. 268 sequen., an. 1564, 1568 fol. 386, nro. II. an. 1549, fol. 129, an. 1570 (?), fol. 178.

[77] Ritus explorandae veritatis, per judicium ferri candentis, Colosvarini, 1550, w Appar. Ad Hist. Hung. Math. Bel. Pos. 1735, § 105.

[78] Chodzi tutaj o magistra Donča, syna Dominka, zwoleńskiego komesa z rodu Balašowców. Niekiedy się błędnie bierze za jego imienninika, syna Buduna z rodu Omodejowców, który w roku 1312 obronił Šarišský hrad przed atakiem królewskich wojsk. Karol Robert za to skonfiskował mu majątki Šarišské Sokolovce i Kráľovský Chlmec.

[79] Hýroš, N. Š.: Zámok Lykava a jeho páni, ss. 51 – 52.

[80] Zakon Joannitów powstał jeszcze przed I krucjatą – jego początki sięgają nieformalnego bractwa, zawiązanego przy szpitalu św. Jana Chrzciciela, który został założony przez mieszczan z włoskiego państewka Amalfi. Było to bractwo zakonne pod wodzą charyzmatycznego, półlegendarnego, a dziś błogosławionego brata Gérarda. W czasie pierwszej krucjaty szpital okazał się bardzo przydatną instytucją; istniejące przy nim bractwo przekształciło się w zakon rycerski, który w 1113 roku został oficjalnie uznany przez papieża Paschalisa II. W odróżnieniu od Krzyżaków, zakon joannitów – podobnie jak Templariuszy – miał od początku charakter międzynarodowy i przyjmowano do niego wszystkich szlachetnie urodzonych rycerzy katolickich, bez względu na ich narodowość. Władcy Królestwa Jerozolimskiego, powstałego na bazie sukcesów pierwszej krucjaty, nałożyli na joannitów – dla odciążenia jednostek liniowych – obowiązek strzeżenia bezpieczeństwa wewnętrznego w nowym państwie. Joannici rozpoczęli w tym czasie budowę całej sieci warowni i zamków na terenie Palestyny; wśród nich była ogromna warownia-szpital Margat, która stała się później oficjalną siedzibą zakonu. W 1144 roku Rajmund II, hrabia Trypolisu, oddał szpitalnikom zamek Krak des Chevaliers. Zakon uzyskał w tym czasie także szereg przywilejów i dóbr w całej chrześcijańskiej Europie, w której powstała sieć jego komandorii – również w Polsce. Po upadku Jerozolimy joannici przenieśli swój główny szpital do Akki, a siedzibę do Margat. Po zdobyciu Akki przez mameluków i upadku Królestwa Jerozolimskiego w 1291 roku, zakon przeniósł się razem z templariuszami na Cypr. Po likwidacji zakonu templariuszy papież przekazał większość ich dóbr i ziem joannitom, jednak nie wszystkie posiadłości udało im się przejąć. Nagły wzrost potęgi umożliwił joannitom pod wodzą bezwzględnego Fulko de Villareta zorganizowanie najazdu na wyspę Rodos, będącą formalnie pod władzą Bizancjum. Joannici zajęli i spacyfikowali całą wyspę i utworzyli na jej terenie sprawnie zarządzane państwo zakonne. Przyjęli też wówczas nazwę Kawalerów Rodyjskich. Rycerze przesiedli się z koni na okręty, a ich państwo stało się szybko potęgą morską, kontrolującą handel we wschodniej części Morza Śródziemnego; jego obecność była czynnikiem sprzyjającym wzrostowi zamożności włoskich miast-państw, zwłaszcza Wenecji. Członkowie zakonu pochodzili z wielu państw Europy. Podzieleni byli na osiem grup narodowościowo-terytorialnych, zwanych językami (Langues) lub mowami. Były to: Prowansja, Owernia, Francja, Anglia, Włochy, Niemcy, Aragonia i Kastylia. W fortecach bronionych przez Zakon każda Langua strzegła tylko jednej części murów, co wzmacniało rywalizację i konkurencję między mowami, choć z drugiej strony osłabiało jedność zakonu. Kontrola zakonna handlu morskiego stała w sprzeczności z interesami Imperium Osmańskiego, które podejmowało ciągłe ataki na Rodos. Czwarta próba zdobycia wyspy, podjęta w 1522 roku przez wojska Sulejmana Wspaniałego, powiodła się. Po sześciu miesiącach oblężenia, w dniu 22 grudnia 1522 roku, wielki mistrz Filip Villiers de l’Isle Adam został zmuszony do kapitulacji. W uznaniu dla męstwa Kawalerów sułtan pozwolił im odpłynąć z bronią i sprzętem. Zwycięzcy oddali również pokonanym honory wojskowe. Miało to miejsce 1 stycznia 1523 roku. Przez siedem lat zakon tułał się po różnych portach Morza Śródziemnego, aż wreszcie cesarz Karol V w 1530 roku pozwolił Kawalerom Rodyjskim osiedlić się na Malcie, gdzie zbudowali port, szpital i warownię, z której ponownie nękali okręty osmańskie. Wtedy też przyjęli używaną do dziś nazwę Kawalerów Maltańskich. Ataki okrętów zakonnych spowodowały szybką odpowiedź Imperium w postaci inwazji, jednak długotrwałe oblężenie Malty, tzw. Wielkie Oblężenie w roku 1565 przez wojska Sulejmana Wspaniałego, nie przyniosło efektu. W roku 1566 rozpoczęto budowę miasta, mającego stać się nową stolicą. Na cześć Jeana de la Valette, wielkiego mistrza w latach 1557-1568, dowodzącego wojskami zakonu podczas oblężenia, miasto to – będące stolicą współczesnej Malty – nazwano Vallettą. Zakon stworzył na Malcie państwo zakonne równie świetnie zorganizowane, jak wcześniejsze na Rodos. To późniejsze przetrwało do roku 1798, kiedy to flota Napoleona, kierująca się do Egiptu, zajęła wyspę bez większego oporu, przekształcając ją w zamorską prowincję Francji. Większość dóbr, które kawalerowie maltańscy zmuszeni byli pozostawić na Malcie, została zajęta przez wojska francuskie. Nie cofnęły się one nawet przed splądrowaniem kościołów, co wywołało bunt miejscowej ludności, początkowo przychylnej Francuzom. Kosztowności należące do zakonu wywieziono z wyspy na statku L’Orient, który w czasie bitwy pod Abukirem został zatopiony wraz z całym ładunkiem. (Wikipedia)