czwartek, 11 grudnia 2014

Kościół... (14)

UWAGI I PRZYPISY


[1] Charpentier, L. - „Mysterium katedrály v Chartres“, Půdorys, Praga 1995, s. 13.
[2] Le Goff, J. - „Hledání středověku. Rozhovor s Jeanom Mauricem de Montremy“, Vyšehrad, Praga 2003, ss. 33-34.
[3] W większości autorzy zwracają uwagę na tą okoliczność, że takie przedstawienie chrystologicznych cyklów wykazuje zbieżność z bizantyjską ikonografią, gdzie takie główne wydarzenia stanowiące święta kościelne, jak np. Zwiastowanie, Nawiedzenie, Narodzenie Pana i inne, umieszcza się na przedniej ścianie ikonostasu.
[4] Dvořák, D., Krása J., Stejskal, K. - „Stredoveká nástenná maľba na Slovensku“, Odeon, Tatran, Bratislava  Praha 1978, s. 59.
[5] „Zmrzlíkova Biblia“ z lat 1409-1411, jest to trzywiązkowy rękopis ułożony dzisiaj w dwóch częściach w Archiwach w Litomerzycach i Třeboni, przy czym trzeba dodać, że jest to jeden z najstarszych staroczeskich przekładów. [...] Rękopis jest ozdobiony inicjałami i bogato złoconymi miniaturami, które – według K. Stjeskala – inspirowały ludrovskiego artystę, i to przede wszystkim w Księdze Proroka Noela. Zob. także: Kadlec J., Tříska J,. Spunar P. – „Soupis rukopisů v Třeboni a Českém Krumlově“, Praga 1958, ss. 20-21.
[6] Zob. Dvořák D., Krása J., Stejskal K. – „Zpráva o průzkumu středověkých nástěnných maleb na Slovensku“ 1961, w „Umění“ 10 (1962), ss. 267-268. Jak już tutaj nadmieniono, autorzy uważają, że Litomericka Biblia, rękopisy z grupy metteńskiej stanowiły inspirację dla ludrovskiego mistrza, podobnie jak „Speculum“ i „Biblia pauperum“.
[7] K. Biath zwraca uwagę na porównanie wizerunków świętych na ścianie tęczowego łuku z rysunkiem św. Małgorzaty z Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie, z początku XV wieku albo z rysunkiem św. Barbary z II kwartału XV wieku wklejonego do rękopisu husyckich antytez z Göttingen. Jednakowo także zwraca uwagę na zbieżność z czeskimi malowidłami – np. ze śś. Katarzyną i Dorotą w rudnickim relikwiarzu i innymi zabytkami średniowiecznego malarstwa czeskiego.
[8] Biath K. – „Maliarske prejavy stredovekého Liptova“, Tatran, Bratislava 1983, s. 44.
[9] Wszystkie cytaty biblijne pochodzą ze „Sväté písmo“, Spolok svätého Vojtecha, Trnava 2007. Imprimatur: Mons. Ioannes Orosch, Episcopus – Vicarius generalis. Tyrnaviae, die 4. iulii 2007, n. 3972/07.
[10] Łk 1,26 i następne.
[11] Łk 1,26-27
[12] Iz 7,14
[13] Łk 1,28-37
[14] Łk 1,42-45
[15] Łk 2,6-7
[16] Papini G. – „Život Krista“, Tatran, Spolok svätého Vojtecha, Bratislava 1990, ss.17-18.
[17] W ewangelii apokryficznej sygnowanej jako Ewangelia Pseudo-Mateusza można się doczytać, że to właśnie zwierzęta złożyły jako pierwsze hołd Jezusowi, by wypełniły się słowa Izajasza: Wół pozna gospodarza i osioł żłób swego pana (Iz 1,3) a także proroctwo Habakuka: Pomiędzy dwoma zwierzętami zjawisz się (Ha 3,2). Zob. także – Rops D. – „La vie quotidienne en palestine au temps de Jésus“ Hachette, Paris 1961.
[18] Łk 2,21
[19] Flp 2,9
[20] Dz 4,12
[21] Mt 2,1
[22] Jesenský M. -  „Tanec pre Popolušku“, Magma, Čadca 2010, s. 233.
[23] Papini G., op. cit., s. 20.
[24] Zob. Kroll G., op.cit., s. 78.
[25] Mt 2,14
[26] Mt 2,15
[27] Papini G., op. cit., s. 23.
[28] Łk 2,30
[29] Łk 2,34
[30] Łk 2,29
[31] Łk 2,26
[32] Łk 2,36 i dalsze.
[33] Łk 2,46
[34] Kroll G., op. cit. s. 139.
[35] Mk 1,12
[36] Zob. Pwt (5 Mjż) 8,3; 6,13; 6,16 – chodzi tutaj o kluczowe wnioski z czterdziestoletniego błądzenia po pustyni, kiedy wystawiono na próbę posłuszeństwo Izraelitów po ucieczce z Egiptu (Pwt (5 Mjż) 8,2)
[37] Zob. Mk 1,12; Łk 4,1-13
[38] Papini G., op.cit., s. 45.
[39] Mt 12,12-17
[40] J 2,14 i następne.
[41] Papini G., op. cit., s. 175.
[42] W zachodniej tradycji chrześcijańskiej Marię Magdalenę utożsamia się z innymi Mariami. Najczęściej z jawnogrzesznicą Marią, która umywała Jezusowi nogi, Maria z Betanii – siostrą Marty, z Marią zwaną Egipcjanką, która wcześniej była jawnogrzesznicą kuszącą pustelnika przy Jordanie. Jednak w żadnej kanonicznej Ewangelii nie wspomina się o Marii Magdalenie. W Kościele katolickim w kanonicznych Ewangeliach o Marii Magdalenie wspomina się 11 razy – z czego dwukrotnie i nie wprost jako o jawnogrzesznicy (Łk 7,37; Mk 16,9). Utożsamienie Marii Magdaleny z jawnogrzeszną Marią z Betanii – siostrą Marty i Łazarza – która namaszczała Jezusowi nogi, zostało dokonane w czasie II Soboru Watykańskiego w 1969 roku. Średniowieczni artyści w większości wypadków je także ze sobą utożsamiali.
[43] Papini G., op. cit., s.160-161.
[44] J 12,7
[45] Papini G., op. cit., s. 161.
[46] Opis tych wydarzeń podaje Łk 19,28-48, a wstęp do Mt 21 oraz Mk 11,1-11. Relacja św. Jana Ewangelisty jest to najkrótszy i jedyny tekst, który łączy w jedno przywitanie Jezusa ze sprawą wskrzeszenia Łazarza (J 17,18).
[47] Mt 21,10
[48] Łk 19,38
[49] Łk 19,40
[50] Papini G., op. cit., s. 171.
[51] Ibidem, s. 172.
[52] Kroll G. – „Po stopách Ježíšových“, Karmelitánské nakladatelství, Kostelní Vydří, 2002, s. 307. Ze Starego Testamentu znana jest oślica Baalama, która lepiej zrozumiała wolę Bożą, niż jej pan (zob. Ne 22, 22-35).
[53] Łk 22,7 i dalsze.
[54] Łk 22,10
[55] Łk 22,11
[56] Papini G., op. cit., s. 201.
[57] Dalman G. – „Hundert deutsche Fliegerbilder aus Palästina“, Gűtersloh 1925, s. 336.
[58] Zob. Mk 5,37; 9,2; 14,33.
[59] Zob. Mt 16,17; J1,44; Mk 1,16-17; Łk 5,10.
[60] Mt 16,18
[61] Ef 2,20
[62] Zob. J 1,35-40; J 6, 8, 9; 12,21-22; Dz 1,13.
[63] Zob. Mk 3,17; Łk 9,54; Mk 10,37; Dz 12,2.
[64] J 19,25-27
[65] J 13,43-46; 6,5-7; 14,8.
[66] Zob. J 1,43-51; 21,2.
[67] Zob. J11,46; 14,5; 20,24-29; 21,2.
[68] Mk 15,40
[69] Mt 10,3; Mk 3,18; Lk 6,16; Dz 1,13.
[70] Zob. Mt 9,9 i dalsze; 10,3; Mk 2,13-17.
[71] Zob. Mt 26,14-16; Mk 14, 10-11; 43-45; J 12,3-6; 13,27-30; Mt 27,3-10; por. Dz 1,18,19.
[72] Łk 22,19; Łk 22,20.
[73] Schürmann H. – „Jesu Abendmahlshandlung als Zeichen für die Welt“, Leipzig 1970.
[74] J 13,1-5
[75] Andersson M., Močáry B., Svrček P., Vandák J. - „Kostol Všetkých svätých v Ludrovej-Kúte. Svedok stáročí“, Sova, [Ružomberok, 2007], s. 38.
[76] J 13,9 – Rzekł do Niego Szymon Piotr: Panie nie tylko nogi moje, ale ręce i głowę!
[77] Kroll G., op. cit. s. 320.
[78] J 18,1
[79] Mt 26,36
[80] Mk 14,32
[81] Zob. Arce A. – „Getsemani. Adquisición documentada del Huerto de los Olivos, de la Gruta de Getsemani, de varios olivares“, Jerusalem 1971, s. 24 i dalsze. Autor cytuje tutaj napis wyrzezany w skale Ogrojca Getsemani: Hic Rex Christus sudavit sanguinem sepe morabatur Dominus Christus mi pater si vis transfer calicem istum a me – co oznacza: Tutaj sie Chrystus król pocił krwawym potem, często tutaj przebywał Chrystus Pan, Mój Ojcze, jeżeli chcesz, oddal ode mnie ten kielich.
[82] Łk 22,41
[83] Mk 14,35
[84] Mt 26,39
[85] Alexander P. i M. – „Ilustrovaná príručka k Biblii, Slovenská biblická spoločnosť“, Bratislava 2001, s. 575.
[86] 1 P 2,24
[87] Papini G. – „Život Krista“, Spolok svätého Vojtecha, Tatran, Bratislava 1990, s. 213.
[88] Alexander P. i M., op. cit., s. 615.
[89] Mk 14,44
[90] Papini G., op .cit., s. 215.
[91] Papini G., op.cit., s. 221.
[92] J 18,31
[93] J 18,29
[94] J 18,30 i dalsze.
[95] Łk 23,2-3
[96] Papini, G., op. cit., s. 228.
[97] J 19,1
[98] Mt 27,16
[99] Mk 15,15
[100] Papini G., op.cit., s. 239.
[101] Mt 27,3 i następne.
[102] Mt 27,6-8
[103] Papini G., op. cit., s. 200.
[104] Mt 27,5
[105] Papini G., op. cit., ss. 143-144.
[106] Kroll G., op. cit., s. 352.
[107] Mk 15,16-19
[108] J 19,4
[109] J 19,5
[110] Papini G., op. cit., s. 230.
[111] J 19,16
[112] Papini G., op. cit., s. 244.
[113] W wolnym przekładzie: Chodź liktorze, czyń swą powinność!
[114] Zob. Mk 15,21 i Łk 23,26.
[115] W 1942 roku, prof. E. Sukenik badając cmentarz w dolinie Cedronu na wschód od Jerozolimy dokonał zdumiewającego odkrycia. W krypcie należącej do rodziny z północnoafrykańskiej Cyreny odkrył on dziewięć grobów, z których jeden zachował doczesne resztki Aleksandra, syna Szymona z Cyreny. A zatem powstaje pytanie: czy chodzi tutaj o Szymona Cyrenejczyka, który nósł Jezusowi krzyż, i którego namalował na fresku w kościele ludrovskim nieznany artysta? Zob. także: Avigad N. – „A Depository of Inscribed Ossuaries in the Kidron Valley“, In.: IEJ č.12(1962), ss. 1-12.
[116] Chodzi tutaj o cytat z Łk 23,28: Filiæ Jerusalem, nolite flere super me, sed super vos ipsas flete et super filios vestros, z co oznacza: Córy Jerozolimy nie płaczcie nade mną, ale płaczcie same nad sobą.
[117] J 19,18. Przy Ukrzyżowaniu przejawia się osobiste uczestnictwo Jana w tych wydarzeniach, na co wskazuje podanie detali o napisie INRI (J 19,20-22), rozdarte szaty (J 19,23-24) czy chwila, w której Jezus poleca Maryję opiece Jana (J 19,26-27)
[118] Rzymianie używali do straceń trzech rodzajów krzyży: crux comissa podobny do litery T (zwany także krzyżem sw. Antoniego), zmieniony crux immisa albo łaciński, i crux decussata (krzyż sw. Andrzeja) w kształcie litery X. O ukrzyżowaniu pisze też Mk 15,16-41, Łk 23,32-49 i Mt 27,27-56.
[119] J 19,30
[120] Mt 27,51
[121] Papini G., op. cit., ss. 261-262.
[122] Kroll G., op. cit., s. 375.
[123] Mk 15,45
[124] Mk 15,46
[125] Zob. J 19,39
[126] Zob. J 3,1 i następne.
[127] J 19,40
[128] Mt 27,60
[129] J 19,41
[130] Papini G., op. cit., s. 267.
[131] Ibidem, s.268
[132] 1 P 4,6
[133] Ef 4,9
[134] Ef 4,10
[135] Ap 1,18
[136] Flp 2,10
[137] Papini G., op. cit., s. 270.
[138] Kroll G., op. cit., s. 404.
[139] 2 Tm 2,8
[140] Dz 1,21 i dalsze.
[141] 1 Kor 15,1-4
[142] Mk 16,2
[143] J 20,17
[144] Łk 24,13-18
[145] Et ait ad illos: Qui sunt hi sermones, quos confertis ad invicem ambulantes, et estis tristes? – co oznacza – I zapytał się ich: O czymże to w drodze tak rozprawiacie? Łk  24,17.  
[146] Tu solus peregrinus es in Jerusalem, et non cognovisti quæ facta sunt in illa his diebus. Łk 24,18. Ty jesteś jedynym przybyszem w Jerozolimie, który nie wie, co się tam wydarzyło w tych dniach?
[147] Łk 24,19-23
[148] Kroll G., op. cit., s. 408.
[149] „Historia ecclesiae“, III, 1.
[150] „Historia ecclesiae“, IV, 22,4
[151] Hegesippus był pierwszym autorem z czasów poapostolskich, który pisał o „braciach Pana“. Jak twierdzi Eusebios („Historia ecclesiae“ II, 23,3) należał on do pokolenia postępującego zaraz po Apostołach. W II połowie II wieku napisał on traktat „Hypomnemata“, w którym występował przeciwko gnostycyzmowi.  Tego dzieła, które nie zachowało się do dnia dzisiejszego, Eusebios cytuje kilka wersetów, które mówią o krewnych Jezusa.
[152] Por. Kroll G., op. cit., s. 408.
[153] J 20,25
[154] J 20,25 i dalsze.
[155] J 20,29
[156] Papini, G., op. cit., s. 280.
[157] Mk 16,19
[158] Flp 2,7
[159] Kroll G., op. cit., s. 408.
[160] Dz 1,9
[161] Łk 24,50-51
[162] Dz 2,1 i dalsze.
[163] W języku hebrajskim, podobnie jak w grece, używa się identycznego słowa do oznaczenia „wiatru“ i „ducha“ – ruach. Z ikonograficznego punktu widzenia, ogniste języki są znamionami Bożej obecności i mocy.
[164] Alexander D. – P., op. cit., s. 645.
[165] W słowackich średniowiecznych kościołach spotykamy się tylko z pięcioma świętymi, którzy byli patronami poszczególnych grup zawodowych, związanych z nimi poprzez swe życie i cuda. Jako przykłady – zwracając uwagę na wystąpienie ich malowideł także w ludrovskim kościele – możemy wspomnieć św. Małgorzatę Antiochijską w Šiveticiach, św. Antoniego Pustelnika w Dravciach, św. Mikołaja w Veľkej Lomnici i Starej Haliči, św. Dorotę w kościele parafialnym w Levoči i św. Ladislava, z długa listą występowania (Veľká Lomnica, Vítkovce, Pongrácovce, Necpaly, Kraskovo, Rimavská Baňa, Rákoš, Bijacovce, Liptovský Ondrej i Žehra. Te ostatnie znikły, ale ich obrazy pojawiaja sie podobnie jak w Ludrovej, gdzie na malowidłach łuku tęczowego znajdujemy  św. Barbarę, , św. Małgorzatę Antiochijską, św. Dorotę i św. Katarzynę Aleksandryjską. Były one jako „święte księżniczki“ Złotej Legendy uznane za patronki żołnierzy, nauczycieli i rolników.
[166]  Schauber V., Schindler H. M. – „Rok se svatými“, Karmelitánské nakladatelství, Kostelní Vydří 2002, s. 626.
[167] Schauber V., Schindler, H. M., op. cit., ss. 626-627; Farmer D. H. – „Oxfordský lexikón svätcov“, Kalligram, Bratislava 1996, ss. 61-62.
[168] Dvořák D., Krása J., Stejskal K., op.cit., s. 28.
[169] Farmer D. H., op. cit, s. 140-141; Schauber V.,  Schindler H. M., op. cit., s. 57.
[170] Farmer D. H., op. cit, s. 289; Schauber V., Schindler H. M., op. cit., ss. 607-609.
[171] Farmer D. H., op. cit, s. 344.
[172] Biath K., op.cit., s.194.
[173] Pozri Schue K. – „Das Gnadenbitten in Recht, Sage, Dichtung und Kunst.“ In: „Zeitschrift des Aachener Geschichtsvereins“, nr 40 (1918), ss. 143-286, wizja cytowana na s. 272. Dzieło to zawiera wykład na temat funkcji i symboliki ochronnego płaszcza. Na temat Caesaria z Heisterbachu zob. Gurevič A. J. – „Nebe, peklo, svět. Cesty k lidové kultuře středověku“, Wydawnictwo H &. H, Jinočany 1996.
[174] Zob. Belting H. – „Bild und Kult. Eine Geschichte des Bildes vor dem Zeitalter der Kunst“, München 1990, s. 399 i cytat z oryginalnych źródeł na s. 567.
[175] Gerát I. – „Stredoveké obrazové témy na Slovensku. Osoby a príbehy“, Veda, Vydavateľstvo Slovenskej akadémie vied, Bratislava 2001, s. 118.
[176] Zapis homilii bp Dominika Duku OP na Mszy św. w katedrze Św. Ducha w Hradec Kralove w dniu 27 listopada 2004 roku.
[177] Napis jest uszkodzony – brakuje części liter.
[178] Iz 53,3
[179] Na obrazach przedstawiających Chrystusa Bolejącego ma On często pod nogami kielich, otaczają go wierni (jak w Ludrovej), aniołowie (Luptovská Mara). W rejonie gemerskim jest np. na obrazie Imago pietatis występuje często postać Matki Boskiej, która zbiera do kielicha krew tryskającą z Jego boku i św. Jan Ewangelista.
[180] Święty Graal – znany ze średniowiecznej literatury, opisany jest w cyklu opowiadań o Rycerzach Okrągłego Stołu, którzy się wyprawiali w poszukiwaniu kielicha, do którego onegdaj Józef z Arymatei zebrał krew Jezusa po przebiciu Jego boku na krzyżu. Według tradycji, chodzi o nadprzyrodzoną relikwię, która miała cudowną moc i na dodatek dawała wieczną młodość. W ikonografii jest on także symbolem największego ziemskiego i niebieskiego szczęścia, a także Niebieskiego Jeruzalem, gdzie może się dostać tylko człowiek nieskazitelnie czysty, i w tym sensie także symbol najwyższego stopnia rozwoju duchowego po pokonaniu wszystkich przeszkód na drodze poszukiwań.
[181] J 1,23
[182] Iz 40,3 – Na pustyni szykujcie drogi Panu.
[183] J 1,29. Zob. także J 1,36.
[184] Zob. Andersson M., Močáry B., Svrček P., Vandák, J., op. cit., s. 21.
[185] Iz 40,11
[186] Ryken L., Wilhoit J.C., Longman T. – „Baranek“. w: „Słownik symboliki biblijnej“, Warszawa 2003, s. 31.
[187]  Dufour X. L. – „Baranek Boży“, w:  „Słownik teologii biblijnej“, Poznań 1990, ss. 63-64.
[188] Sama Apokalipsa według św. Jana używa słowa Baranek aż 31 razy, przy czym cały Nowy Testament tylko 32 razy, wyraz ten znajdujemy wyłącznie w Objawieniu św. Jana. Zob. Kiejza A. – „Postać Baranka w Ap 6,1 i 6,16-17 na tle antropomorficznego obrazu gniewu Boga w Nowym Testamencie“, w: „Collectanea Theologica“, nr 3 (1996), ss. 31-41.
[189] Koutský K. – „Draci středověkého světa“, Mladá fronta, Praha 2005, s. 100.
[190] Dvořák D., Krása J., Stejskal K., s. 32.
[191] Andersson M., Močáry B., Svrček P., Vandák J., op. cit., s. 24.
[192] Już u końca II wieku lyoński biskup Ireneusz – jeden z znamienitych twórców patrystyki – przydzielił Ewangelistom charakterystyczne symbole: Mateuszowi – człowieka (którego potem przekształcono w Anioła), Markowi – lwa, Łukaszowi – wołu i Janowi – orła. Ma to ścisły związek z symboliką religijną i z tematyką Ewangelii.  
[193] Ap 1,8
[194] Chociaż obrazy Sadu Ostatecznego mają ustalone miejsce na zachodniej ścianie świątyń na Słowacji, ale w Ludrovej występuje ono na ścianie wschodniej. Często znajdujemy je także na ścianie północnej, gdzie jest on dobrze oświetlany przez okna znajdujące się od południa. (Čerín, Gánovce, Rákoš) a także po przeciwnej stronie (Svinica, Leles) i dość niezwykle – na tęczowym łuku.
[195] Mt 25,34
[196] Myskovszky V. – „Liptómegye középkori épitészeti müemlékei“, „Archeológiai Közlemények“ XI (1877), ss. 45-46.



Przekład z j. słowackiego –

Robert K. Leśniakiewicz ©

KONIEC